Thomas bracht zijn tienerjaren door in Deventer. Over deze periode uit zijn leven schreef Suzan Folkerts, conservator bij de Athenaeumbibliotheek in Deventer een blog.

De jonge Thomas
Thomas a Kempis (1379/80-1471) wordt de beroemdste Zwollenaar genoemd, maar hij bracht zijn vormende tienerjaren door in Deventer. Hij studeerde aan de Latijnse School en woonde in die periode bij de broeders van het gemene leven in het Heer Florenshuis. Thomas verbleef in Deventer van ongeveer 1392 tot 1399, terwijl het Arme of Nieuwe fraterhuis aan de Kromme Steeg, de huidige Spinhuissteeg, pas in 1398 werd gesticht. Bij de fraters in het Heer Florenshuis zat hij dicht op het vuur van de nieuwe of 'Moderne' Devotie, de religieuze beweging die de charismatische Geert Groote in gang had gezet. Geert Groote was enkele jaren eerder overleden, maar de stichter van het fraterhuis, Florens Radewijns, nam Thomas onder zijn hoede. Studeren in Deventer betekende voor Thomas vooral: opgevoed worden in de geest van de Moderne Devotie; de geest van eenvoud, soberheid, zelfstudie, verinnerlijkt geloof en uiteraard de navolging van Christus.

witd1

Deventer, Athenaeumbibliotheek, H 2277, Titelblad Navolging Christus

Exempel
Wat weten we eigenlijk over Thomas' tijd in Deventer? We kennen een verhaal dat hoogstwaarschijnlijk door een van de broeders van het Heer Florenshuis is opgetekend en dat in 1481 is gedrukt door Richard Pafraet, de achterbuurman van de broeders (zijn drukkerij bevond zich toen in de Lange Bisschopstraat in Deventer). Het verhaal is een exempel, een voorbeeldverhaal dat tot doel had de lezer een staaltje van Gods werk in de levens van mensen te laten zien, meestal een wonder of de ontmaskering van een zonde. Het verhaal over Thomas maakt deel uit van het Speculum exemplorum, een enorme bundel van exempelen die de redacteur in heel Europa had verzameld. In het laatste deel van deze bundel schreef hij een aantal nieuwe verhalen, die over personen uit Deventer en omgeving gingen. Over Thomas vertelt hij het volgende:

''Toen Thomas als jongen in het Heer Florenshuis woonde, bad hij dagelijks braaf tot de Maagd Maria, maar na een tijdje begon hij die dienst te verzaken. Op een nacht had hij een visioen waarin hij en de andere scholieren in een ruimte in het Heer Florenshuis waren verzameld om de prediking van Gods woord aan te horen. Toen verscheen aan hen de Maagd Maria, die de ene na de andere jongen begon te omhelzen. Thomas hoopte stilletjes dat de Maagd ook hem zou omhelzen, maar toen ze hem naderde, verweet ze hem op strenge toon dat hij in de dienst aan haar was verslapt en dat hij daar nu stond alsof hij zonder zonde was! Ze gebood hem zich weg te draaien van haar. Nadat Thomas was ontwaakt, wist hij niet hoe snel hij moest biechten en terugkeren op de juiste weg van dagelijkse gebeden, die hij de rest van zijn leven volhield.''

Na dit verhaal volgt nóg een exempel over Thomas, waarin hij de duivel zag en wegjoeg door de naam van Christus te noemen, maar in dit exempel is niet vermeld waar en wanneer het zich afspeelde. Thomas zelf schreef later dat dit tweede verhaal een andere broeder was overkomen.

witd2

Deventer, Athenaeumbibliotheek, H 2277, Afbeelding Thomas a Kempis en Maria

Werk van Thomas in Deventer
In 1399 vertrok Thomas a Kempis naar het klooster op de Agnietenberg in Zwolle, waar hij zich aan het schrijven van traktaten zette. Al tijdens zijn leven werden zijn werken in Deventer gekopieerd en verzameld, en dat verzamelen gaat tot de dag van vandaag door. Ter gelegenheid van zijn 550ste sterfjaar zijn zeven werken van Thomas uit de Athenaeumbibliotheek te bewonderen in Museum Geert Groote Huis in de expositie 'Thomas a Kempis actueler dan ooit'. Onder de bruiklenen bevindt zich een oude druk uit 1494 met verzameld werk van Thomas a Kempis, die in het bezit was van het Heer Florenshuis, en die onder andere de levensbeschrijving van Geert Groote door Thomas bevat (signatuur 111 A 4 KL). Verder wordt een handschrift uit 1466 tentoongesteld dat afkomstig is uit het vrouwenklooster in Diepenveen, met een Middelnederlandse vertaling van drie boeken van De Imitatione Christi van Thomas a Kempis, zijn (nu) bekendste werk (signatuur 101 F 7 KL). Een ander handschrift bevat de Middelnederlandse Orationes et meditationes de vita Christi (signatuur 101 E 11 KL). Dit handschrift was aan het eind van de 16e eeuw in het bezit van Elizabeth Wijthagens, een non die met haar medezusters het klooster Diepenveen had moeten ontvluchten voor oorlogsgeweld. Zij schreef haar naam in het handschrift en eigende het zich zo toe, vermoedelijk om het te redden van vernietiging of ontvreemding, maar onduidelijk is of het boek ook uit Diepenveen kwam. De houten borden van de boekband, die in het Heer Florenshuis is vervaardigd, zijn aan de binnenzijde bedekt met stukken van een charter uit 1507 dat aan het Buiskenshuis was gericht. Het is mogelijk dat het boek uit het Buiskenshuis afkomstig is. In het strijdgewoel aan het eind van de 16e eeuw en door de ontmanteling van de kloosters raakte een deel van de handschriften uit de zusterhuizen verspreid. Gelukkig is dit boek in de stadsbibliotheek, later Athenaeumbibliotheek, terechtgekomen.

witd3

 Deventer, Athenaeumbibliotheek, 101 E 11 KL, Handschrift met de Middelnederlandse Orationes et mediationes de vita Christi

Deze blog is geschreven door Suzan Folkerts, conservator Athenaeumbibliotheek.

Ga zelf op zoek naar Thomas
en ontdek zijn verhaal!

 

Over Thomas

Thomas a Kempis schreef het boek ‘De navolging van Christus’. Dit boek staat bekend als een van de meest vertaalde en meest gedrukte boeken ter wereld. Het gaat dan ook al eeuwen de wereld over en daardoor kunnen we Thomas een oprechte influencer noemen!